و پا بمالند و پنبهء مندوفه به شير بز تر كرده بر تارك سر گذارند . اين لخلخه بويانند آب كشنيز سبز و كاسنى سبز كاهو سبز و آب سيب و كمرك و گلاب و روغن گل و روغن كاهو روغن ياسمين و عرق بيدمشك هر يك دو مثقال شيرهء كاهو و صندل سفيد و گل ارمنى و شياف ماميثا و گل داغستانى هر يك سه ماشه آميخته به كار برند . و شربت نيلوفر چهر توله در عرق بيد ساده و كاسنى هر يك هفت توله داخل كرده بنوشند و غذا قليهء بچهء بز به نان گندم دهند . [ شيخ ] شيخ مىفرمايد كه آنچه به سبب يبس باشد بايد كه صاحب او غذاى مرطب استعمال نمايد و استحمام معتدل خاصتاً پس هر كسى كه حمام خواب نيارد آن شخص غير معتدل البدن و غير جيد المزاج باشد و بر آن يبوست سخت غالب بود و يا غلبهء اخلاط رديه باشد كه حمام ثوران آن نمايد و واجب است كه فكر و جماع و تعب ترك نمايد و سكون و راحت اختيار كند و ادامت تغريق رأس در روغن‌هاى مرطبه و دوشيدن شير بر سر و نطولات رطبه و استنشاق ادهان و استسعاط آن و خصوصاً روغن نيلوفر لا سيما سعوطاً و دلك اسفل قدم بدان نمايند . و اما آنچه از حرارت مع يبس باشد تدبيرش زيادتى در تبريد اين ادويه و استعمال مثل جرادهء كدو و برگ خرفه و لعاب اسپغول و عصى الراعى و حى العالم و مانند آن بر سر است . [ ايلاقى و جرجانى ] ايلاقى و جرجانى مىنويسند كه آسايش جويند و از حركات و رياضات بپرهيزند و روغن بنفشه و نيلوفر و روغن كدو بر سر نهند و هر شب كف پا و ناف و مقعد چرب كنند و دو قطره آن نيم‌گرم در گوش چكانند . و لعاب اسپغول و برگ خرفه و كدو تر كوفته بر سر نهادن و قليهء كدو و برگ كاهو و خرفه و اسفاناخ خوردن سودمند بود و گرمابه و آبزن معتدل سخت نيك است . [ ابن الياس ] ابن الياس گويد كه علاجش ترطيب مزاج دماغ به دوشيدن شير زنان بر سر و تغريق سر به روغن بنفشه و كدو ريختن آب مطبوخ خشخاش و بنفشه و نيلوفر و كاهو وجود استعمال حمامات و شمومات خوشبو و نشوقات رطبه منومه مثل روغن خشخاش و آب كاهو سبز و شميدن مره خور و لفاح است و تنقل به مغز بادام و خشخاش خواب آورد و حمام رطب به آب شيرين اگر خواب نيارد علامت ردى است و حالت بر حدوث وسواس و جنون مىكند هر صبح ده درم خميرهء بنفشه و ده درم شربت خشخاش به آب بنوشند . و غذا مزورهء ماش به كدو و اسفاناخ ئو كشنيز تر دهند و آب شيرين نيم‌گرم بر سر ريزند و آنچه خواب قوى آرد بوئيدن افيون و يبروج است . [ سعيد ] سعيد گويد كه ترطيب دماغ به روغن بنفشه و نيلوفر و كدو به شير دختران كنند و آبى كه در آن پوست خشخاش و بنفشه و نيلوفر و گل سرخ و تخم كاهو پخته باشند بر سر ريزند . [ خضر ] خضر گويد كه تبديل مزاج به مرطبات صرف كنند اگر حرارت نباشد و يا به مرطبات مبرده داخلًا و خارجاً اگر حرارت بود و استنشاق هواى رطب و مجاورت آب شيرين و استماع آواز آب جارى و آواز اشجار متحرك و اصوات طيبه مينه و تنقيه دماغ از صفرا و سودا كنند و مثل حمل مرطب مبرد مع استعمال آبزن و تدبين به ادهان مرطبه چيزى نيست . و كذا شرب مخروج به آب بسيار پس اگر فائده نكند بدانند كه سوء مزاج يا فساد اخلاط قوى است كه حمام آن را تحريك نموده و بخار آن به سوى دماغ متصاعد مىشود و در اين صورت بايد كه تنقيه بدن از آن اخلاط نمايند و استعمال ماء الشعير ساده يا مبرز به شكر يا خشخاش به شكر و شربت خشخاش و بنفشه و نيلوفر و تنقل به مغز بادام و خشخاش و تدهين سر و بينى و كف دست و پا و صماخ و سره و خصيه و مقعد به روغن بنفشه غرقى و سعوط آن بالغ النفع است و گاهى احتياج به آميختن اندك افيون و زعفران بدان مىافتد . و اگر از اين چيزى فائده نكند اقراص مثلثه و اضمده و نطولات منومه كه در علاج صداع حار و يابس مذكور شد استعمال نمايند . [ گيلانى ] گيلانى گويد كه ادهان مرطبه مثل روغن بادام و روغن مغز تخم كدو بر كف دست و پا بمالند و با وجود اين شربت خشخاش و شربت كاهو و ساير اشربه و فواكه مرطبه دهند و غذا ماء الحمم و لحوم ماكيان فربه مطبوخ به نخود مقشر و سائر لحوم رطبه خورانند . و ايضا كشك جو كه در آن كدو به گوشت بچهء مرغ رطب پخته باشند و قليهء كدو و خيار و بيخ كاهو مناسب بود و آنچه از سوء مزاج يابس مع مادهء سوداوى افتد علاجش عاج ماليخوليا و صداع سوداوى است مع ترطيب دماغ و آنچه از مادهء صفراوى افتد علاجش تنقيه بدن و سر از صفر است و ترطيب سر و تبريد آن بدانچه مذكور شد . [ بعضى متأخرين ] بعضى متأخرين مىنويسند كه سهر سوداوى پيران را نيز افتد و علاجش به دستور ماليخوليا نمايند مع استعمال منومات و زيادتى تبريد و جهت تعديل مزاج استحمام و دلك و تدهين و اين نطول به عمل آرند كشك جو و گل بنفشه و خطمى و سدا گلاب و گل گرهل هر يك دو مشت و مكو و برگ آن هر يك يك مشت كنب بيد ساده چهار مشت در گلاب و آب دريا پخته به كار برند و بعد از آن طعام مناسب خورده آسايش نمايند . [ سويدى ] سويدى از اطبا نقل كرده كه ضماد گل خشخاش و تخم آن و آب گل نيلوفر و آب كاهو و تخم او تنها يا به آب طبيخ تخم خشخاش سياه كوفته سرشته و روغن گل قثا و تخم آن و شرب طبيخ خشخاش و شربت نيلوفر و طبيخ جو به شكر و روغن تخم خيار و ماء القرع پنجاه درم به شكر و شربت بنفشه . و اكل تخم خشخاش بر نان گندم سفيد پاشيده و پخته و كاهو صبح و شام و كشنيز بعد طعام و يا تخم آن دو درم و باقلا و كدو خوب پخته به روغن بادام و شم گل خشخاش و روغن نيلوفر و كشنيز سبز و سيب و گل كدو در روغن بنفشه و دستنبويه و سعوط روغن نيلوفر در روغن گل خيار و روغن بنفشه . و تكميد بنفشه اسفنج تر كرده هر واحد مرطب دماغ و منوم است